Przerzutki rowerowe zmieniają przełożenie napędu, aby dopasować opór pedałowania do terenu i utrzymać wygodny rytm jazdy. W układzie zewnętrznym łańcuch przechodzi między zębatkami, natomiast w piaście planetarnej przełożenie zmienia się dzięki pracy zamkniętych kół zębatych.
Po co rowerowi przerzutki?
Przełożenie określa zależność między obrotem korby a obrotem tylnego koła. Na lekkim przełożeniu łatwiej ruszyć i podjechać pod górę, choć przy tej samej kadencji rower jedzie wolniej. Cięższe przełożenie zwiększa prędkość na płaskim odcinku lub zjeździe, ale wymaga większej siły.
Kadencja to rytm pedałowania, czyli liczba obrotów korby w określonym czasie. Zmiana biegu pozwala utrzymać ją na wygodnym poziomie mimo zmiany nachylenia drogi. W rowerach spotyka się dwa główne rozwiązania: przerzutkę zewnętrzną, która przesuwa łańcuch po zębatkach, oraz piastę planetarną, w której mechanizm zmiany przełożenia znajduje się wewnątrz obudowy.
Jak działa przerzutka zewnętrzna?
W tym systemie kaseta lub wolnobieg składa się z kilku zębatek o różnej średnicy. Tylna przerzutka ustawia łańcuch nad wybraną koronką, a sprężyna i wózek utrzymują go w odpowiednim położeniu. W układach z dwiema lub trzema tarczami z przodu podobną funkcję pełni przerzutka przednia.
Po naciśnięciu manetki linka zostaje napięta albo poluzowana. Zmienia się wtedy położenie przerzutki, a jej wózek prowadzi łańcuch na sąsiednią zębatkę. Łańcuch musi być w ruchu, dlatego w klasycznym napędzie nie da się wygodnie zmienić biegu na postoju.
W mechanicznym układzie zewnętrznym za zmianę przełożenia odpowiadają następujące elementy:
- Manetka – steruje zmianą biegu z kierownicy.
- Linka i pancerz – przekazują ruch manetki do przerzutki.
- Wózek – prowadzi łańcuch i pomaga utrzymać jego napięcie.
- Łańcuch – przenosi napęd na wybraną zębatkę.
- Kaseta lub wolnobieg – zawiera tylne zębatki o różnych rozmiarach.
Przerzutki zewnętrzne są zwykle lekkie, mają niewielkie opory i mogą oferować szeroki zakres przełożeń. Ich mechanizm pozostaje jednak odsłonięty, więc łatwiej naraża się na błoto, uderzenia i zużycie.
Jak działa piasta planetarna?
Piasta planetarna, nazywana też piastą wielobiegową, działa jak mała skrzynia biegów umieszczona w piaście tylnego koła. W jej wnętrzu znajdują się koła zębate, pierścienie, elementy sprzęgające i zapadki. Z zewnątrz nie widać ich pracy, a łańcuch pozostaje na jednej zębatce.
Zmiana przełożenia polega na ustaleniu, które elementy wewnętrznej przekładni mają się obracać razem, a które pozostają zablokowane. W zależności od wybranego wariantu piasta może zwiększać, zmniejszać albo utrzymywać prędkość obrotową koła względem prędkości obrotowej zębatki napędzanej przez łańcuch.
Uproszczona sekwencja działania wygląda tak:
- Rowerzysta wybiera bieg manetką.
- Mechanizm sterujący przesuwa wewnętrzne elementy, w tym zapadki lub sprzęgła.
- Zostają zablokowane określone koła zębate albo ich pierścienie.
- Zmienia się prędkość obrotowa płaszcza piasty względem zębatki wejściowej.
To właśnie odróżnia piastę planetarną od przerzutki zewnętrznej. W pierwszym rozwiązaniu przełożenie powstaje przez blokowanie elementów przekładni, a w drugim przez fizyczne przesunięcie łańcucha. Ponieważ łańcuch nie musi przechodzić na inną zębatkę, bieg w piaście można zwykle wybrać także podczas postoju.
Termin „przerzutka” bywa używany potocznie wobec obu systemów, ale technicznie przerzutka oznacza przede wszystkim zewnętrzny mechanizm prowadzący łańcuch. Piasta planetarna jest zamkniętą przekładnią zintegrowaną z piastą koła.
Przerzutka zewnętrzna a piasta planetarna
| Cecha | Przerzutka zewnętrzna | Piasta planetarna |
|---|---|---|
| Konserwacja | Łatwy dostęp do elementów, ale większa podatność na zabrudzenia | Mechanizm jest osłonięty, lecz jego naprawa bywa bardziej złożona |
| Masa | Zwykle mniejsza | Zwykle większa, szczególnie przy dużej liczbie przełożeń |
| Zmiana na postoju | Nie, ponieważ łańcuch musi przejść na inną zębatkę | Tak, ponieważ przełożenie zmienia się wewnątrz piasty |
| Sprawność | Niskie opory i szybka zmiana przełożeń | Nieco większe opory wynikające z pracy przekładni |
| Zastosowanie | Sport, szosa, gravel, MTB i jazda wymagająca szerokiego zakresu biegów | Najczęściej rowery miejskie, trekkingowe i część e-bike’ów |
Piasty planetarne dobrze sprawdzają się tam, gdzie liczy się ochrona mechanizmu, możliwość zmiany biegu na światłach i ograniczona liczba czynności obsługowych. Przerzutki zewnętrzne lepiej odpowiadają jeździe sportowej, ponieważ są lżejsze, mają małe opory i pozwalają precyzyjnie dobierać przełożenie.
W obu rozwiązaniach sterowanie może być mechaniczne albo elektroniczne. System elektroniczny zmienia sposób przekazania polecenia z manetki, ale nie zmienia podstawowej zasady napędu. Wciąż albo przesuwa łańcuch między zębatkami, albo steruje wewnętrzną przekładnią.
Najważniejsza różnica jest więc prosta: przerzutka zewnętrzna zmienia przełożenie przez ruch łańcucha, a piasta planetarna przez blokowanie odpowiednich elementów przekładni wewnątrz piasty. Dzięki temu oba systemy pozwalają dopasować wysiłek do trasy, lecz robią to w odmienny sposób.>
